غایب مفقودالاثر مطابق ماده ۱۰۱۱ قانون مدنی ایران شخصی است که از غیبت او مدت زیادی گذشته و از او به هیچ وجه خبری نباشد.

برای تحقق مفهوم غایب مفقودالاثر، سه شرط لازم است:

غیبت فرد از اقامتگاه قانونی

گذشت مدت نسبتاً طولانی از غیبت وی

بی اطلاعی از حیات یا ممات غایب (مهمترین شرط )

صلاحیت دادگاه :
امور راجع به غایب مفقودالاثر با دادگاه شهرستان محلی است که آخرین اقامتگاه غایب در آن محل بوده است. هرگاه آخرین اقامتگاه غایب در خارج از ایران باشد دادگاهی برای رسیدگی به امور غایب صالح است که آخرین محل سکونت غایب در حوزه آن دادگاه باشد. هرگاه غایب در ایران اقامتگاه یا محل سکنی نداشته یا اقامتگاه و محل سکنای او در ایران معلوم نباشد دادگاهی برای رسیدگی به امور غایب صالح است که ورثه غایب در آن محل اقامت یا سکنی دارند. در صورتی که ورثه غایب در ایران معلوم نباشد دادگاهی صالح است که غایب در آنجا مال دارد.

امور مالی غایب مفقود الاثر :

زمانی که شخص غایب می گردد و می‌توان عنوان غایب مفقودالاثر را بر وی نهاد، باید توسط اشخاص و راههایی که قانونگذار تعیین نموده است تکلیف امور مالی او مشخص گردد تا به واسطه عدم اقدام در این خصوص، اموال غایب نابود نگردد و خسارتی به وی وارد نشود. در صورتی که غایب مفقودالاثر قبل از غیبت خود برای اداره اموال خود تعیین تکلیف کرده باشد یا اینکه کسی باشد که قانونا یا بر حسب قرارداد بتواند اموال او را اداره کند مانند ولی و وکیل، در این صورت تا زمان صدور حکم موت فرضی انجام خواهد شد و در غیر این صورت باید برای اداره اموال غایب مراحلی طی گردد.

مرحله اول:
اداره اموال غایب مفقود الاثر تا تعیین امین :

در صورتی که هیچ کس برای اداره اموال غایب نباشد، یعنی نه شخص غایب برای اموال خود تعیین تکلیف کرده باشد و نه اینکه شخصی باشد که بر اساس قانون و قرارداد وظیفه اداره اموال او را داشته باشد مانند ولی یا وکیل، در این صورت به موجب ماده ۱۰۱۲ قانون مدنی باید برای اداره اموال شخص غایب، امینی تعیین گردد. در این قسمت باید توجه نمایید که اموال شخص غایب از زمان غیبت تا زمان تعیین امین نیز نیازمند اداره می باشد در این فاصله به موجب قانون امور حسبی حفظ و نظارت اموال بر عهده رئیس دادگستری شهرستان است. بنابراین از زمان غیبت تا زمانی که برای اداره اموال غایب امین تعیین شود رئیس دادگستری شهرستان یا نماینده او اقدامات لازم را برای حفظ و اداره اموال غایب به عمل می آورند مثلا اینکه اموال او را مهر و موم می کنند یا اینکه اموال ضایع شدن ای را به فروش می رساند و طلب غایب را وصول می‌کنند و غیر اینها. همچنین ممکن است شخص غایب اعمالی را در خارج از ایران داشته باشد که در این صورت وظیفه نگهداری و حفاظت از آن تا تعیین امین بر عهده ماموران کنسولی می باشد. بنابراین در صورتی که شخص برای اداره اموال خود دارای وکیل باشد دیگر برای اداره اموال او پس از غیبت نیاز به تعیین امین نیست.

مرحله دوم :

منصوب کردن شخص امین توسط دادگاه :
بر اساس ماده ۱۰۱۲ قانون مدنی: “اگر غایب مفقودالاثر برای اداره اموال خود تکلیفی معین نکرده باشد و کسی هم نباشد که قانوناً حق تصدی امور را داشته باشد محکمه برای اداره اموال او یک نفر امین معین می‌کند. تقاضای تعیین امین فقط از طرف مدعی العموم و اشخاص ذینفع در این امر قبول میشود”. بنابراین ماده ، چنانچه برای اداره اموال غایب به موجب قانون و یا قرارداد شخصی وجود نداشته باشد باید توسط دادگاه شخص امینی تعیین گردد. برای تعیین امین باید تقاضای آن به دادگاه تقدیم شود که این تقاضا صرفاً از طرف رئیس دادگستری شهرستان و یا اشخاص ذی‌نفع مثل وراث و بستانکاران، افراد واجب النفقه، موصی له و … پذیرفته میشود. تقاضای نصب امین با دادگاهی است که محل آخرین اقامتگاه غایب باشد در صورتی که اقامتگاه غایب در خارج از ایران باشد دادگاه صالح آخرین محل سکونت غایب در آن حوزه می‌باشد.
در صورت مجهول بودن محل سکنای غایب، دادگاه صالح محل اقامت یا سکونت ورثه است و اگر اقامتگاه هرکدام از آنها در یک شهر باشد و با تعدد درخواست برای نصب امین مواجه باشیم دادگاهی صالح است که به لحاظ زمانی پیش از محاکم دیگر دادخواست را ثبت کرده است. در صورت معلوم نبودن ورثه غایب در ایران نیز دادگاه صالح محل وقوع مال غایب است.

میزان سهم الارث غایب مفقود الاثر :

در صورتی که در میان ورثه شخص متوفی، یک نفر غایب مفقود الاثر باشد در این صورت غیبت او نه باعث محروم شدن از ارث می شود و نه مانع از تقسیم ارث می شود بلکه سهم ارث غایب مفقود الاثر کنار گذاشته می شود تا زمانی که شرایط و وضع حال آن معلوم گردد. اگر معلوم شود که غایب مفقود الاثر قبل از مورث مرده است، سهم او به سایر وراث می رسد، زیرا یکی از شرایط ارث بردن این است که وراث در زمان فوت مورثشان زنده باشند.
باید به این نکته توجه کرد که تا وقتی که حکم موت فرضی برای فردی صادر نشده باشد در قانون اصل بر حیات اوست. یعنی اینکه فرض بر زنده بودن فرد گذاشته می شود و ارث شامل حالش می شود و سهم او را همانند بقیه اموال به امین آن شخص می سپارد.

قبل از صدور حکم موت فرضی، وراث غایب مفقودالاثر می توانند از دادگاه تقاضای تصرف در دارایی او را بکنند. منتها این تقاضا مشروط بر این است که شخص غایب هیچ کسی را برای اداره اموالش تعیین نکرده و اینکه دو سال کامل از آخرین وضعیت و غیبت او گذشته باشد بدون آنکه زنده بودن و یا مرده بودن وی به اثبات رسیده باشد.

بعد از صدور حکم موت فرضی غایب مفقودالاثر، اموال غایب به تصرف قطعی ورثه داده خواهد شد و از این پس ورثه مالک اموال مزبور شناخته خواهند شد و می‌توانند هر نوع تصرفی در آن داشته باشند. پس از قطعیت حکم موت فرضی، تضمیناتی که از امین یا ورثه گرفته شده است، مرتفع خواهد شد.
چنانچه پس از صدور حکم موت فرضی و دادن اموال غایب به تصرف قطعی ورثه، غایب پیدا شود، ورثه باید آنچه از اعیان یا منافع یا عوض اموال غایب در هنگام پیدا شدن او باقی است، مسترد دارند اما مسئول اموالی که از بین رفته و عوض آنها نیز موجود نبوده، نیستند. البته منظور از عوض، اعم از عوض مستقیم و غیر مستقیم است. بنابراین اگر اموال غایب را فروخته و با پول آن مال دیگری خریده باشند، آن مال عوض به حساب می‌آید و قابل استرداد خواهد بود اما اگر اموالی را فروخته و پول آن را خرج کرده‌اند، در قبال مالک مسئول نیستند؛ زیرا به موجب قانون و با صدور حکم موت فرضی مالک آن مال شده بودند.

لغو حکم موت فرضی :

با بازگشت غایب دیگر علتی برای بقای حکم موت فرضی وجود ندارد و هر ذی‌نفع و از جمله خود شخص که دیگر غایب نیست، حق درخواست الغای حکم موت فرضی را از دادگاهی که حکم مزبور را صادر کرده است ، دارد.